Klocek Podróżnik

Przez blisko 3 000 lat oblicze ziem dzisiejszego Meksyku kształtowały cywilizacje rdzennych mieszkańców.
Nie istniało tutaj jedno państwo ani jedna kultura. Poszczególne ludy rozwijały się równolegle — jedne handlowały ze sobą i wymieniały wiedzę, inne prowadziły wojny, zawierały sojusze i podbijały sąsiadów.
Wraz z ludźmi wędrowały zwyczaje, wierzenia i umiejętności, dlatego wiele kultur wzajemnie na siebie oddziaływało. Łączyły je osiągnięcia w rolnictwie, astronomii, religii, sztuce i architekturze, choć każda zachowała własną tożsamość.
Za najstarszą wielką cywilizację Mezoameryki uważa się Olmeków. Po nich pojawiły się kultury Zapoteków, mieszkańców Teotihuacánu i Tolteków.
Ostatnim wielkim państwem, które zdominowało znaczną część środkowego Meksyku, było imperium Méxica, powszechnie znane jako państwo Azteków.
Ten świat zaczął się zmieniać wraz z przybyciem Hiszpanów.
W 1519 roku ekspedycja Hernána Cortésa rozpoczęła podbój, który w ciągu zaledwie kilku lat doprowadził do upadku imperium Azteków.
Wojna, choroby przywiezione z Europy oraz działalność kolonizatorów sprawiły, że wiele dawnych miast i świątyń legło w gruzach, a rozwijające się przez stulecia cywilizacje utraciły swoją niezależność.

Cywilizacja Majów

Historia Majów nie zakończyła się jednak wraz z hiszpańskim podbojem.
Dziś na świecie żyje ponad 6 mln ich potomków. Choć dawne miasta porosła dżungla, a wielkie królestwa przeszły do historii, ich kultura i tradycje wciąż są obecne w codziennym życiu wielu mieszkańców Ameryki Środkowej.
Współcześni Majowie nadal pielęgnują część dawnych zwyczajów, pokazując, że historia tego ludu trwa nieprzerwanie do dziś.

Stan Quintana Roo kojarzy się obecnie przede wszystkim z karaibskimi plażami i nadmorskimi kurortami. Trudno uwierzyć, że przez wiele stuleci był jednym z najważniejszych obszarów rozwijającej się cywilizacji Majów.
U wybrzeży Jukatanu leży niewielka wyspa Isla Mujeres. Na długo przed przybyciem Europejczyków Majowie stworzyli tutaj miejsce kultu bogini Ixchel, opiekunki płodności, narodzin i medycyny.
To właśnie od licznych kobiecych figurek odnalezionych tutaj przez Hiszpanów wyspa otrzymała nazwę „Wyspa Kobiet”.

Współczesny pomnik Ixchel przypomina o dawnym znaczeniu tego miejsca. Jej wizerunek można odnaleźć również na ceramice i innych zabytkach pozostawionych przez Majów.

Na wschodnim wybrzeżu Jukatanu wznoszą się mury Tulum — jednego z nielicznych majańskich miast zbudowanych tuż nad brzegiem Morza Karaibskiego.
Warowne położenie chroniło je od strony lądu, a otwarcie na morze sprzyjało handlowi. Miasto pełniło także funkcje religijne i prawdopodobnie było ważnym ośrodkiem obserwacji astronomicznych, zwłaszcza planety Wenus, która odgrywała szczególną rolę w wierzeniach Majów.
Co ciekawe, gdy Hiszpanie pojawili się na tych wybrzeżach, Tulum wciąż funkcjonowało jako zamieszkany ośrodek.

Podobnie jak w wielu krajach świata chleb, tak tutaj od czasów prekolumbijskich podstawą codziennych posiłków pozostaje tortilla. Trudno wyobrazić sobie meksykańską kuchnię bez tych cienkich kukurydzianych placków, które towarzyszą niemal każdemu daniu.

Jedna z lokalnych rodzin zaprasza nas do swojego domu. To rzadka okazja, żeby choć przez chwilę zajrzeć do codziennego życia Majów.

Chata składa się z jednego większego pomieszczenia oraz częściowo otwartej kuchni. Posiłki przygotowuje się na palenisku, dlatego jedna ze ścian pozostaje otwarta, aby dym mógł swobodnie uchodzić.
W części mieszkalnej stoją dwa łóżka, pod sufitem wiszą hamaki, a obok prostego stołu ustawiono kilka drewnianych taboretów. Skromnie, ale wszystko ma tutaj swoje miejsce.
Zbliża się Día de Muertos — Dzień Zmarłych, jedno z najważniejszych świąt w Meksyku.
Na stole stoi niewielki ołtarzyk poświęcony przodkom. Choć współczesne obchody przypadają w czasie katolickich Wszystkich Świętych i Zaduszek, ich korzenie sięgają jeszcze wierzeń ludów prekolumbijskich i liczą około 3 000 lat.
Gospodyni proponuje nam własnoręcznie przygotowane tortille oraz pieczonego kurczaka w aromatycznym sosie.
Przez chwilę gdzieś z tyłu głowy pojawia się myśl o słynnej „zemście Montezumy”, ale szybko dochodzimy do wniosku, że ważniejsze jest coś zupełnie innego. Ci ludzie dzielą się z nami tym, co mają najlepszego. Odmówić byłoby po prostu niegrzeczne.
I muszę przyznać, że warto było przyjąć to zaproszenie. Tortilla przygotowana na ogniu, z prostych składników i podana prosto z paleniska smakuje tak dobrze, że do dziś pozostaje najlepszą, jaką kiedykolwiek jadłem.
Uważam się za niedźwiadka z niemałym doświadczeniem w degustowaniu najróżniejszych przysmaków. Uwierzcie mi — takich rekomendacji nie rozdaję pochopnie.

Wyruszamy śladami starożytnych Majów i przez dłuższy czas będziemy pozostawać na Półwyspie Jukatańskim.
Znajdują się tutaj liczne pozostałości tej dawnej kultury, spośród których zamierzamy odwiedzić te najbardziej znaczące.
Ruiny Chichén Itzá, których początki sięgają okresu między IV a VI wiekiem n.e., należą do najważniejszych stanowisk archeologicznych na Półwyspie Jukatańskim.
Dziś to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc świata Majów i jednocześnie jeden z siedmiu nowych cudów świata.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że było to miasto o wyjątkowym znaczeniu. W jego centrum wznosi się monumentalna piramida El Castillo, nazywana również piramidą Kukulkána.
Choć archeolodzy od lat próbują odtworzyć historię Chichén Itzá, wiele pytań nadal pozostaje bez odpowiedzi. Nie do końca wiadomo, jaką rolę pełniło miasto i dlaczego z czasem zostało opuszczone.

Piramidę poświęcono Kukulkánowi — upierzonemu wężowi, jednemu z najważniejszych bóstw Majów.
Dwa razy w roku, podczas wiosennej i jesiennej równonocy, budowla zamienia się w niezwykły spektakl astronomiczny. Zachodzące słońce rzuca cień na północne schody w taki sposób, że przypomina on wijącego się węża zsuwającego się z piramidy ku ziemi.
Efekt nie jest przypadkowy — od strony północnej schody zakończone są kamiennymi głowami Kukulkána, co świadczy o niezwykłej wiedzy i precyzji dawnych budowniczych.

Na sąsiedniej platformie stoi kamienna rzeźba przedstawiająca półleżącą postać człowieka z odwróconą głową. To Chac Mool — jedna z najbardziej charakterystycznych rzeźb Mezoameryki.

Na terenie Chichén Itzá odkryto co najmniej 12 boisk do gry w ullamaliztli. Największe z nich jest jednocześnie największym boiskiem pozostawionym przez Majów.

Choć obiekt robi ogromne wrażenie, wielu badaczy uważa, że rozgrywano tu niewiele rzeczywistych meczów. Kamienne pierścienie umieszczono na wysokości około 4 m, a miejsc dla widzów było stosunkowo niewiele. Wszystko wskazuje więc na to, że pełnił przede wszystkim funkcje ceremonialne i religijne.
Do gry wykorzystywano kauczukową piłkę wykonywaną z soku drzewa chicle. Zawodnicy odbijali ją biodrami lub udami, starając się przerzucić ją przez kamienny pierścień.
Nie było to łatwe zadanie, zwłaszcza że piłka ważyła od 3 do 4 kg. Nic więc dziwnego, że gracze używali ochraniaczy wykonanych z drewna, kamienia lub twardej skóry.

Na Jukatanie niemal nie ma rzek. Przez stulecia najcenniejszym źródłem wody były cenoty — naturalne studnie krasowe połączone rozległym systemem podziemnych korytarzy.
Wokół nich powstawały miasta i osady, a Majowie wierzyli, że prowadzą do Xibalby — podziemnego świata zmarłych, przypominającego grecki Hades.
Najbardziej znaną z nich jest Cenote Sagrado, czyli Święta Studnia. Ma niemal idealnie okrągły kształt i około 55 m średnicy.
Z jej dna wydobyto tysiące przedmiotów pozostawionych przez Majów — ozdoby, ceramikę, kosztowności oraz szczątki ponad 50 osób, które w literaturze naukowej są różnie interpretowane — od ofiar rytualnych po pochówki związane z innymi praktykami religijnymi.

Przed nami Caracol — budowla, która z czasem została przekształcona w obserwatorium astronomiczne.
Swoją nazwę, oznaczającą „Ślimaka”, zawdzięcza spiralnym schodom prowadzącym na szczyt. W najwyższej komnacie zachowały się wąskie okna obserwacyjne, rozmieszczone tak, by umożliwiały obserwację różnych fragmentów nieba.
To właśnie stąd kapłani śledzili ruch Słońca, Księżyca i planet, a szczególną uwagę poświęcali Wenus, niezwykle ważnej w wierzeniach Majów.

Zostawiamy za sobą kamienne budowle Chichén Itzá i ruszamy w stronę Méridy.
Z każdym kilometrem ruch na drodze staje się większy, aż w końcu wjeżdżamy do stolicy Jukatanu, gdzie zamiast piramid czekają na nas kolonialne ulice i place.
Spacerując ulicami dzisiejszej Méridy, trudno uwierzyć, że pod współczesnym miastem kryje się historia dawnego T’hó — jednego z ważniejszych ośrodków Majów na północnym Jukatanie.
Wznosiły się tu wysokie platformy przypominające piramidy, a na nich świątynie i pałace.
Po przybyciu Hiszpanów jedna z największych platform została przebudowana na klasztor franciszkanów, a później zamieniona w twierdzę San Benito.
Los pozostałych budowli okazał się jeszcze mniej szczęśliwy. Ich kamienie przez stulecia wykorzystywano jako materiał do budowy nowego miasta.
Nazwa Mérida również nie jest przypadkowa. Hiszpańscy zdobywcy nadali ją na cześć miasta o tej samej nazwie w Hiszpanii, gdzie od czasów rzymskich zachowały się imponujące zabytki.
Widok monumentalnych budowli Majów przypomniał im właśnie tamtą Méridę. Historia zatoczyła jednak osobliwe koło — zarówno w Hiszpanii, jak i tutaj dawne budowle przez długi czas traktowano przede wszystkim jako wygodny kamieniołom.
W efekcie większość majańskich piramid została rozebrana, a ich resztki zniknęły niemal całkowicie na początku XX wieku.
Najlepszym przykładem jest katedra św. Ildefonsa, najstarsza katedra Meksyku. Jej mury wzniesiono z bloków pochodzących z dawnych świątyń Majów.

Na głównym placu Méridy stoi również Casa de Montejo — dawna rezydencja zdobywcy Jukatanu, Francisco de Montejo.
Jej bogato zdobiona fasada opowiada historię narodzin hiszpańskiego miasta, choć między kamieniami można znaleźć także ślady wcześniejszego świata. Część materiału wykorzystanego przy budowie pochodziła z dawnych budowli Majów.
W tym jednym miejscu spotykają się więc dwie historie — świata, który właśnie się kończył, i tego, który dopiero zaczynał się tworzyć.

Zaglądamy również do starej hali targowej Mercado Lucas de Gálvez — miejsca, gdzie toczy się codzienne życie Méridy.
Między stoiskami z owocami, warzywami i przyprawami kobiety Majów sprzedają własnoręcznie przygotowane ciasto na tortille — tradycję przekazywaną tu z pokolenia na pokolenie.
Na jednym ze straganów leżą kolorowe słodycze w kształcie czaszek — calaveras de dulce.
Día de Muertos zbliża się wielkimi krokami, a Meksyk już teraz przypomina, że pamięć o zmarłych może mieć również słodki smak.

Następny etap podróży prowadzi do Uxmal — jednego z najpiękniejszych stanowisk archeologicznych na całym Jukatanie.
Starannie przeprowadzone prace konserwatorskie sprawiają, że łatwo wyobrazić sobie dawną świetność tego miasta.
Najbardziej charakterystyczną budowlą pozostaje Piramida Czarownika, wznosząca się na wysokość 35 m. Jej zaokrąglone kształty wyraźnie wyróżniają ją spośród innych piramid Majów.
To jedna z tych budowli, których nie sposób pomylić z żadną inną na półwyspie.

Niedaleko znajduje się zespół budynków otaczających kwadratowy dziedziniec, znany jako Czworokąt Mniszek.
Mimo swojej nazwy nigdy nie miał nic wspólnego z klasztorem. Określenie to nadali mu Hiszpanie, którym układ pomieszczeń skojarzył się z europejskimi zabudowaniami klasztornymi.

Najokazalszym budynkiem Uxmal jest Pałac Zarządcy. Ma około 100 m długości i stoi na wysokiej platformie górującej nad okolicą.
Naprzeciw wejścia ustawiono kamienny tron ozdobiony wizerunkiem dwóch połączonych jaguarów. Wszystko wskazuje na to, że właśnie tutaj zasiadał dawny władca miasta.

Z Uxmal kierujemy się do Kabáh.
Podobnie jak wiele innych klasycznych miast Majów, także Kabáh zostało opuszczone jeszcze przed przybyciem Hiszpanów. Do dziś nie wiadomo, dlaczego mieszkańcy porzucili swoje domy.
Kabáh i Uxmal łączyła utwardzona droga sacbé o długości 18 km i szerokości 5 m. Na obu jej końcach wzniesiono monumentalne bramy łukowe.
Majowie budowali takie drogi, aby połączyć najważniejsze miasta i ośrodki religijne. Sama nazwa sacbé oznacza „Białą Drogę” i pochodzi od jasnych wapiennych kamieni, którymi pokrywano ich nawierzchnię.
Najdłuższa odkryta do tej pory droga tego typu liczy niemal 300 km.

Najbardziej charakterystycznym budynkiem Kabáh jest pałac Codz Poop, nazywany również Świątynią Masek.
Zarówno jego fasady, jak i schody prowadzące do wnętrza pokrywają setki wizerunków boga deszczu Chaca. Patrząc na tę niezwykłą dekorację, trudno oprzeć się wrażeniu, że bóg uważnie obserwuje każdego odwiedzającego.

Ruszamy dalej w stronę Ek’ Balam.
Historia tego miejsca sięga czasów znacznie wcześniejszych niż jego największy rozkwit, który przypadł na okres klasyczny. Nad całym kompleksem góruje potężny Akropol — jedna z największych zachowanych budowli Majów w północnej części Jukatanu.
Dziś mierzy 31 m wysokości, choć pierwotnie był jeszcze o około 6 m wyższy.

Po drodze odwiedzamy Izamal — niewielkie miasto, którego historia sięga okresu między VII a IV wiekiem p.n.e.
Przed wiekami odchodziły stąd dwie ważne drogi sacbé prowadzące do miast Aké i Kantunil.
W samym centrum współczesnego Izamal nadal można dostrzec ogromne platformy, na których niegdyś wznosiły się świątynie poświęcone najważniejszym bóstwom Majów.
Jedna z tych platform stała się fundamentem klasztoru franciszkanów. Dawny wygląd budowli zatarły jednak przebudowy prowadzone po hiszpańskim podboju.

Aby wyrównać poziom rozległego atrium i kościoła, wzniesiono wysokie mury oporowe.
Nietrudno zgadnąć, skąd pochodził materiał budowlany — po raz kolejny wykorzystano kamienie rozebranych świątyń Majów.

Największą platformą Izamal pozostaje piramida Kinich Kak Mó, zbudowana między VI a VII wiekiem n.e. Osiąga 36 m wysokości i do dziś imponuje rozmiarami.
Na szczyt prowadzą dwa zupełnie różne wejścia. Od północy biegną strome schody zbudowane z wielu mniejszych bloków, natomiast od południa wiodą monumentalne stopnie wykute w ogromnych kamiennych bryłach.

Docieramy do Campeche, jednego z najpiękniejszych kolonialnych miast Meksyku.
Trudno jednak zapomnieć, że długo przed przybyciem Hiszpanów istniała tutaj majańska osada Kaan Peech. To właśnie od jej nazwy wywodzi się współczesne Campeche.
Dogodne położenie nad Zatoką Meksykańską sprawiło, że miasto szybko stało się jednym z najważniejszych portów na Jukatanie.
Wraz z bogactwem przyszły jednak kłopoty. Campeche regularnie padało ofiarą ataków angielskich i holenderskich piratów, którzy z upodobaniem plądrowali nadmorskie miasta hiszpańskiego imperium.

Po jednym z najbardziej niszczycielskich najazdów Hiszpanie postanowili zabezpieczyć miasto.
W 1688 roku rozpoczęto budowę potężnych fortyfikacji otaczających około 40 miejskich kwartałów.
Spacerując dziś ulicami Campeche, wciąż można zobaczyć fragmenty dawnych murów i bastionów, choć część umocnień z czasem rozebrano, wykorzystując ich kamienne bloki do budowy ulic.
Historia najwyraźniej nie lubi marnować dobrego materiału budowlanego.

Nasza droga prowadzi dalej do stanu Chiapas, gdzie wśród tropikalnej roślinności ukrywają się ruiny Palenque.
W czasach Majów miasto nosiło prawdopodobnie nazwę Lakamha. W pobliskich lasach do dziś mieszkają Lakandoni, uważani za potomków dawnych mieszkańców tych ziem.
Współczesna nazwa stanowiska archeologicznego pochodzi natomiast od sąsiedniego miasta Palenque.

Kilkadziesiąt kilometrów dalej krajobraz zmienia się zupełnie.
Trzy rzeki łączą tutaj swoje wody, tworząc ciąg około 500 niewielkich wodospadów znanych jako Agua Azul.
Turkusowa woda spływa po wapiennych progach, tworząc jeden z najbardziej malowniczych zakątków Chiapas.
Choć samo miejsce nie jest związane z wielkimi miastami Majów, od najdawniejszych czasów okoliczne góry i lasy zamieszkiwały liczne plemiona tej cywilizacji.

Kolejnym przystankiem jest San Cristóbal de Las Casas.
Miasto powstało początkowo jako hiszpańska baza wojskowa mająca chronić kolonistów przed atakami okolicznych plemion Majów. Z czasem rozrosło się i stało jednym z najważniejszych ośrodków regionu.
Drugi człon nazwy otrzymało na cześć dominikanina Bartolomé de las Casasa, biskupa Chiapas, który zasłynął jako jeden z najgorętszych obrońców praw rdzennych mieszkańców Nowego Świata.

W samym centrum miasta wznosi się katedra, której początki sięgają 1528 roku. Obecną barokową fasadę zawdzięcza przebudowie przeprowadzonej na początku XVIII wieku.

Górzyste okolice San Cristóbal de Las Casas od wieków zamieszkują społeczności indiańskie.
Do najbardziej znanych należą wioski zamieszkane przez Majów Tzotzil — San Juan Chamula i Zinacantán.
Obie społeczności żyją własnym rytmem i według tradycyjnych zasad, które w wielu aspektach różnią się od otaczającej je rzeczywistości.

Przed kościołem św. Jana Chrzciciela w San Juan Chamula stoją mężczyźni uzbrojeni w maczety i grube drewniane pałki.
Nie pełnią roli atrakcji turystycznej — pilnują porządku i przypominają, że jesteśmy gośćmi w miejscu o szczególnym znaczeniu dla mieszkańców.
Po podboju tych ziem Hiszpanie stopniowo spychali rdzenną ludność na coraz wyżej położone i mniej urodzajne tereny.
W takich okolicznościach w 1528 roku założono osadę San Juan Chamula, położoną na wysokości około 2 300 m n.p.m.
Przez kolejne stulecia mieszkańcy wielokrotnie stawiali opór władzy kolonialnej, a później także władzom niepodległego Meksyku.
Niezależność pozostaje tutaj wartością szczególnie cenioną.
Już przy wejściu dowiadujemy się o obowiązujących zasadach.
Fotografowanie wewnątrz kościoła oraz robienie zdjęć mieszkańcom jest zabronione. Dla części lokalnej społeczności wynika to z przekonań dotyczących sfery duchowej, dlatego zakaz jest bezwzględnie przestrzegany.
San Juan Chamula liczy około 4 000 mieszkańców.
Większość posługuje się językiem tzotzil, a hiszpański pozostaje językiem drugim, którym nie wszyscy władają biegle.
Gmina cieszy się szeroką autonomią w wielu sprawach lokalnych.
Po wejściu do kościoła szybko okazuje się, że nie przypomina on żadnej świątyni, jaką odwiedziliśmy wcześniej.
Nie ma ławek ani klęczników. Kamienną posadzkę pokrywają gałązki i igły sosnowe, a niemal całą przestrzeń wypełniają dziesiątki migoczących świec.
Religijność mieszkańców Chamuli jest przykładem synkretyzmu.
Elementy katolicyzmu przenikają się tutaj z dawnymi wierzeniami Majów, tworząc tradycję kształtowaną od stuleci.
Szczególne miejsce zajmuje Jan Chrzciciel, którego postać odgrywa w lokalnej duchowości rolę znacznie większą, niż można by oczekiwać w klasycznym kościele katolickim.
W powietrzu unosi się zapach wosku, żywicy, kadzidła i dymu.
Wierni siedzą na podłodze przy świecach, modląc się lub uczestnicząc w obrzędach prowadzonych przez lokalnych uzdrowicieli.
Ciche modlitwy mieszają się z wypowiadanymi półgłosem zaklęciami, a od czasu do czasu ciszę przerywa głośne pstrykanie palcami lub donośne beknięcie, które dla uczestników ceremonii stanowi część rytuału.
W obrzędach wykorzystuje się tradycyjny alkohol z trzciny cukrowej, zwany posh, oraz tytoń. Zdarza się również, że częścią rytuału jest ofiara z kury.
Po zakończeniu ceremonii uzdrowiciel odczytuje z jej ciała znaki, które według miejscowych wierzeń pomagają zrozumieć przyczynę choroby lub ocenić powodzenie obrzędu.
Niektórzy wierni nacierają ramiona krwią kury, popijają Coca-Colę i wierzą, że w ten sposób następuje oczyszczenie, uzdrowienie lub przebaczenie win.
Mam wrażenie, że jesteśmy w miejscu, którego nie da się w pełni zrozumieć po krótkiej obserwacji.
Chrześcijaństwo i dawne wierzenia Majów przenikają się tutaj, tworząc świat rządzący się własną logiką.
Społeczność Chamuli zachowała również wiele własnych zwyczajów społecznych oraz system lokalnych władz.
Wiele spraw rozwiązują we własnym gronie, zgodnie z tradycją przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Dzięki temu do dziś pozostają jedną z najbardziej charakterystycznych społeczności indiańskich w stanie Chiapas.

W San Lorenzo Zinacantán mieszkańcy należą do tego samego szczepu Tzotzil i posługują się tym samym językiem co społeczność Chamula.
Choć fotografowanie wnętrza kościoła jest zabronione, mieszkańcy nie reagują niechętnie na obecność aparatów.
Zinacantán sprawia wrażenie spokojnej wioski, w której rytm życia pozostaje niezmienny od pokoleń.
Mężczyźni zajmują się uprawą i sprzedażą kwiatów, przede wszystkim róż, które trafiają na eksport. Jak mówią, kobiety mają do tego „zbyt gorące ręce” i dlatego zajmują się hodowlą owiec oraz wyrobem tradycyjnych tkanin.

Kilkadziesiąt kilometrów dalej czeka już Kanion Sumidero — monumentalny przełom rzeki Grijalva i jedna z najbardziej spektakularnych formacji przyrodniczych regionu.
Pionowe ściany wznoszą się tu na wysokość ponad 1 000 m, tworząc wąski, głęboki wąwóz o dużym znaczeniu ekologicznym i turystycznym.
Z tym miejscem wiąże się również dramatyczna historia podboju Meksyku przez Hiszpanów.
Według lokalnych przekazów, w czasie konfrontacji z konkwistadorami część społeczności Majów z plemienia Chiapa miała zdecydować się na desperacki krok — skok z klifów kanionu, aby uniknąć niewoli i przemocy.
Choć wydarzenie to funkcjonuje przede wszystkim w tradycji ustnej, stało się symbolem oporu i tragedii rdzennych mieszkańców w okresie kolonizacji.

Cywilizacja Zapoteków

W miejscowości Mitla znajdują się jedne z najlepiej zachowanych pozostałości kultury Zapoteków.
Choć osadnictwo w tym miejscu sięga już 500 roku p.n.e., większość zachowanych budowli pochodzi z końca I wieku n.e.
W przeciwieństwie do wielu innych miast Mezoameryki Mitla wyróżnia się pałacowym charakterem, a nie wyłącznie funkcją ceremonialną.
Kompleks znany jest z bogatych geometrycznych ornamentów, tworzonych z kamiennych mozaik układanych w precyzyjne wzory.
Charakterystyczne dekoracje Mitli zdobią zarówno wnętrza, jak i fasady budowli, tworząc jeden z najbardziej rozpoznawalnych stylów architektonicznych regionu.

W okresie kolonialnym Hiszpanie często wykorzystywali kamień z dawnych świątyń do budowy własnych obiektów sakralnych.
Praktyka ta, służąca zarówno osłabieniu znaczenia dawnych wierzeń, jak i wykorzystaniu dostępnych materiałów, była powszechnie stosowana w wielu częściach Nowego Świata.

Monte Albán, jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych Mezoameryki, zachowało we wczesnej architekturze i sztuce wyraźne wpływy kultury Olmeków — jednej z najbardziej zagadkowych cywilizacji tego regionu.

Samo miasto zostało jednak założone przez Zapoteków około 500 roku p.n.e. i przez kolejne stulecia pełniło funkcję ich najważniejszego centrum politycznego i religijnego.
Pod koniec swojego rozwoju znalazło się natomiast pod wpływem Misteków.
Szczyt rozwoju Monte Albán przypada na okres między V a VI wiekiem n.e.
Zachowały się tu liczne stele z reliefami oraz najstarsze formy zapisu ikonograficznego w regionie.
Szczególnie znane są tzw. Danzantes — przedstawienia nagich postaci w dynamicznych, zdeformowanych pozach, interpretowane dziś jako wizerunki jeńców wojennych lub pokonanych władców.

Na szczycie góry znajduje się rozległe centrum ceremonialne z wielkim placem otoczonym budowlami publicznymi.
Wokół niego rozciągają się tarasy oraz liczne grobowce wykute w zboczach, tworzące rozbudowany kompleks rytualny i administracyjny.

Zostawiamy za sobą Monte Albán, ale nadal pozostajemy na obrzeżach miasta Oaxaca i kierujemy się do Santa María del Tule.
Osada słynie z jednego z najstarszych drzew świata. Cypryśnik meksykański ma około 2 000 lat, a obwód jego pnia przekracza 30 m, co czyni go jednym z najgrubszych drzew na świecie.
Do objęcia jego podstawy potrzeba kilkudziesięciu osób.

Miasto Oaxaca położone jest w dolinie górskiego pasma Sierra Madre del Sur.
Jego nazwa wywodzi się z języka nahuatl, od pierwotnej formy Huāxyacac, używanej w okresie panowania Azteków.
W wyniku przekształceń fonetycznych, dostosowanych do wymowy hiszpańskich kolonizatorów, nazwa przyjęła formę Guaxaca, a następnie współczesne Oaxaca.
Na ulicach miasta coraz wyraźniej widać przygotowania do nadchodzącego Dnia Zmarłych.
Pojawiają się pierwsze ołtarzyki, dekoracje i kwiaty, a witryny sklepów zaczynają wypełniać się symbolicznymi ozdobami.
Na jednym z balkonów dostrzegam La Catrinę — jakby już zajmowała swoje miejsce w nadchodzącym spektaklu.

La Catrina, znana również jako La Calavera Garbancera, to jedno z najbardziej rozpoznawalnych meksykańskich przedstawień śmierci — kobiecy szkielet ubrany w elegancką suknię i ozdobny kapelusz.
Z czasem stała się symbolem Día de Muertos i meksykańskiego stosunku do śmierci, łączącego ironię, groteskę i akceptację przemijania.

Droga w kierunku Cuernavaca w stanie Morelos prowadzi z doliny Oaxaca w stronę kolejnych pasm górskich Sierra Madre.
Po opuszczeniu miasta krajobraz stopniowo staje się bardziej surowy — pojawiają się skaliste formacje, sucha roślinność oraz rozległe skupiska kaktusów, które w niektórych miejscach osiągają wysokość do 15 m.
Ich masywne pnie mają średnicę sięgającą około 1 m.

W Cuernavaca uwagę przyciągają najmłodsi mieszkańcy, obecni już w świątecznym nastroju.

Świat Nahua

Taxco, położone malowniczo w stanie Guerrero na stromych zboczach masywu Sierra Madre del Sur, ma długą i złożoną historię.
W 1528 roku Hiszpanie założyli nową osadę na miejscu dawnej osady indiańskiej, nadając jej nazwę Taxco.
Wkrótce po jej założeniu rozpoczęto intensywne wydobycie srebra w okolicy, które w XVIII wieku przyniosło ogromne zyski.
Jeden z właścicieli kopalni zgromadził fortunę na eksploatacji złóż i przez pewien czas uchodził za najbogatszego człowieka w Meksyku.
W podziękowaniu za powodzenie sfinansował budowę kościoła Santa Prisca, który dzięki barokowej architekturze kolonialnej stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków sakralnych Ameryki.
Taxco przez długi czas pozostawało jednym z najważniejszych ośrodków wydobycia srebra i do dziś funkcjonuje jako „srebrne miasto”.
Choć w regionie nadal działa kopalnia, większość surowca wykorzystywanego w lokalnym rzemiośle pochodzi z innych ośrodków, między innymi z Guanajuato.
Obecnie kluczową rolę w gospodarce miasta odgrywa turystyka.

Miasto znane jest z wąskich, brukowanych uliczek, gęstej zabudowy i charakterystycznej kolonialnej architektury, która wspina się tarasowo po stromym zboczu.

Cywilizacja Méxica (Azteków)

W 1522 roku rozpoczęto budowę nowego miasta na ruinach Tenochtitlán, które nazwano Miasto Meksyk i nadano mu prawa miejskie.
W kolejnych dekadach stało się ono centrum administracyjnym Nowej Hiszpanii, obejmującej rozległe terytoria Ameryki Środkowej i Północnej.
Jednym z najważniejszych budynków nowej stolicy był Pałac Narodowy, wzniesiony w XVI wieku jako rezydencja wicekrólów Nowej Hiszpanii.
Obiekt był wielokrotnie przebudowywany i odbudowywany po pożarach oraz zniszczeniach, a jego obecny kształt uformował się głównie w wyniku przekształceń z końca XVII i XVIII wieku.

Znany meksykański artysta Diego Rivera, współtwórca nurtu sztuki odwołującej się do tradycji prekolumbijskich, otrzymał zlecenie wykonania murali na klatce schodowej Pałacu Narodowego.
Freski przedstawiają historię Meksyku od czasów prekolumbijskich, przez okres kolonialny, aż po rewolucję meksykańską, i należą do najważniejszych dzieł artysty.

Budowę Katedry Metropolitalnej rozpoczęto w 1573 roku na terenie dawnej azteckiej dzielnicy świątynnej.
Prace trwały kilka stuleci i zakończyły się dopiero w XIX wieku.
Katedra należy do największych świątyń Ameryki i jednocześnie jest obiektem zagrożonym z powodu stopniowego osiadania gruntu, na którym została wzniesiona.

Tuż obok znajdują się ruiny najważniejszego kompleksu sakralnego Azteków — Świątyni Głównej (Templo Mayor).
Miała ona formę około 60-metrowej piramidy schodkowej, zwieńczonej dwiema świątyniami.
Po zdobyciu Tenochtitlán Hiszpanie rozebrali jej znaczną część, wykorzystując kamień jako materiał budowlany.

Kamień Słońca (Piedra del Sol) to aztecka rzeźba z bazaltu o średnicy około 3,6 m i wysokości ponad 1 m.
Została odkryta w pobliżu ruin Świątyni Głównej podczas prac ziemnych.
Monolit waży około 24 ton i zawiera przedstawienia 20 znaków dni azteckiego kalendarza.
Przez długi czas interpretowano go jako kalendarz, dziś częściej uznaje się go za obiekt o znaczeniu kosmologicznym, związany z aztecką wizją cykli czasu.
Obecnie znajduje się w Narodowym Muzeum Antropologii, w sali poświęconej kulturze Azteków.

Tlatelolco było pierwotnie niezależną osadą na wyspie jeziora Texcoco, później włączoną do państwa Mexica ze stolicą w Tenochtitlan.
W 1521 roku, podczas oblężenia Tenochtitlánu, w rejonie Tlatelolco toczyły się jedne z najcięższych walk.
Zginęły wówczas dziesiątki tysięcy mieszkańców miasta.
Po zdobyciu stolicy państwa Mexica obszar został niemal całkowicie zniszczony i splądrowany.
W okresie kolonialnym Hiszpanie wzniesili tu kościół Santiago oraz kompleks Santa Cruz de Tlatelolco.

Xochimilco, jedna z 16 dzielnic współczesnego miasta Meksyk, znane jest z systemu tzw. „pływających ogrodów”.
Tradycja ta sięga czasów prekolumbijskich, kiedy obszar ten tworzył sieć wysp i kanałów wykorzystywanych rolniczo.
W XV wieku został włączony do imperium Azteków, a w okresie kolonialnym oraz w pierwszych dekadach niepodległego Meksyku pełnił funkcję zaplecza żywnościowego dla stolicy.
Mimo postępującej urbanizacji w Xochimilco nadal mieszkają społeczności pochodzenia indiańskiego, które częściowo utrzymują dawne praktyki rolnicze.
Na sztucznych wyspach — chinampas — wciąż prowadzi się uprawy, choć system kanałów jest dziś znacznie ograniczony w porównaniu z jego historycznym zasięgiem.

Kanały Xochimilco pozostają jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc przez mieszkańców i turystów.
Po wodzie poruszają się kolorowe łodzie trajineras, wykorzystywane dziś głównie do rekreacji.

Cywilizacja Teotihuacán

Badania archeologiczne sugerują, że monumentalne struktury, takie jak Piramida Słońca, Piramida Księżyca oraz główna oś miasta, mogły powstać przed częścią zabudowy mieszkalnej, co wskazuje na planowy charakter rozwoju ośrodka.
Piramida Słońca ma wysokość około 65 m i podstawę o wymiarach 222 × 225 m.
Została wzniesiona około I wieku n.e.

Piramida Księżyca, położona na północnym krańcu Alei Zmarłych, osiąga wysokość około 46 m i podstawę 120 × 150 m.
Była rozbudowywana etapami od około I wieku do połowy IV wieku n.e.

W wielu budowlach Teotihuacán zachowały się malowidła ścienne, stanowiące ważne źródło wiedzy o życiu mieszkańców miasta.
Dominują w nich barwy czerwieni, uzupełniane innymi pigmentami.
Przedstawienia obejmują motywy religijne, symboliczne oraz sceny życia codziennego.

Historia Meksyku nie układa się w jedną opowieść.
To warstwy kultur i przemian, które nakładały się na siebie przez wieki — wciąż czytelne w krajobrazie, architekturze i strukturze współczesnego państwa.